🌹🌹वाचनछंद 🌹🌹

 

                विद्येच्या उपासकांना ज्ञान देणारे ‘वेचक वाचन’ आयुष्यात खूप मोलाचे ठरते. ते मनाला उभारी देते. ज्ञान मिळविताना रंजन करणारे वाचन आपले चित्तही प्रफुल्लित ठेवते. आपला वेळ सत्कारणी लावते. याची प्रत्यक्ष अनुभूती मी वेळोवेळी घेत आलो आहे.

                या एप्रिल महिन्यात २३ तारखेला ‘जागतिक पुस्तक’ दिन सर्वत्र उत्साहात साजरा होईल. या निमित्ताने समस्त वाचकांना मनःपूर्वक शुभेच्छा देताना मी इथे एका महत्वाच्या मराठी पुस्तकाविषयी परिचय करून देत आहे…………

🌹सावंतवाडी संस्थानचा इतिहास🌹

                 कोकण प्रांत, विशेषतः दक्षिण कोकण प्रांतात सावंतवाडी संस्थानचे शिवकालीन पूर्वोत्तर काळात अधिपत्य करणाऱ्या ‘सावंत भोसले’ या राजघराण्याची सर्वांगी माहिती, त्याचप्रमाणे तत्कालीन राजकीय आणि प्रशासनिक स्थितीची ओळख करून देणारे ‘सावंतवाडी संस्थानचा इतिहास’ हे पुस्तक महादेव झिलू सगम यांनी विविध संदर्भ ग्रंथ व अभ्यासकांच्या मदतीने माहिती मिळवून अभ्यासू दृष्टिकोनातून लिहिले आहे. श्री साई प्रकाशन, बांदा(सावंतवाडी) यांनी हे पुस्तक २००८ साली प्रकाशित केले आहे.

                 आदिलशाही, मोगल सत्ताधीश, शहाजी राजे आणि शिवाजी महाराज, त्यांच्या समकालीन फिरंगी साम्राज्य काळात, सावंतवाडी संस्थानच्या विविध राजवटीत घडलेल्या बऱ्यावाईट घटना लेखकाने अगदी साध्या व सरळ भाषेत पुस्तकामध्ये मांडल्या आहेत. इतिहासप्रेमी वाचकांना त्यातून बरीच जुनी माहिती मिळते.

                 सावंतवाडी संस्थानने आदिलशहाला पडत्या काळात मदत केली होती. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर त्याचा मुलगा शाहआलम यानेही त्यांची मदत घेतली असल्याचा उल्लेख लेखक करतात. या दोन्ही परकीय सत्ताधीशांनी ‘राजे बहाद्दर’ ही सन्मानदर्शक पदवी तत्कालीन सावंतभोसलें वंशजांना दिली होती. एवढे असूनही त्या राजवटींशी काही बाबतीत त्यांचे मतभेद असल्याने त्यांच्यात प्रसंगी संघर्ष घडल्याची माहिती आपण पुस्तकात वाचतो.

                  सावंतवाडी संस्थानच्या राजघराण्याचे पराक्रम ऐकवताना लेखकाने त्यांचे गुणदोष सुद्धा वाचकांपुढे मांडले आहेत. स्वराज्य संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज, सातारकर आणि कोल्हापूरकर भोसले राजघराणे यांचेसमवेत सावंतवाडीकर भोसले घराण्याचे वेळोवेळी मतभेद झाल्याची नोंद या पुस्तकामध्ये वाचावयास मिळते.

                  मराठे कर्तृत्ववान आणि महत्वाकांक्षी होते, परंतु भाऊबंदकी, फितुरी आणि अप्रामाणिकपणा या तीन दोषांमुळे मराठा साम्राज्याला लागलेला डाग अजूनही पुसला गेलेला नाही, हे आजचे वास्तव चित्र आहे.

                  सावंतवाडी संस्थान फक्त सावंतवाडी शहर व तालुक्यापुरते मर्यादित नव्हते. आजूबाजूचे कुडाळ, वेंगुर्ला, बांदा, वैभववाडी, आंबोली, माणगाव, मालवण, विजयदुर्ग व देवगड हे तालुके, गोव्यातील काही भाग, रत्नागिरी जिल्ह्यात वसलेली काही गावे, एवढा विस्तीर्ण परिसर सावंतवाडी संस्थानच्या अधिपत्याखाली होता. सावंतभोसले राजघराण्याची वंशावळ सन १६२७ सालापासून सुरू झाली. सोमसावंत, फोंडसावंत, लखमसावंत, नारसावंत, खेमसावंत अशी राजघराणी सावंतवाडी संस्थानात होती.

                  विशेष म्हणजे बापूसाहेब महाराज आणि पहिले खेम सावंत हे पहिल्या जागतिक महायुद्धामध्ये पराक्रम गाजवलेले योद्धे होते. या शिवाय, मांगसावंत, खेमसावंत ओटवणेकर, दुसरे खेमसावंत, दुसरे फोंडसावंत, जयराम सावंत, पंचम खेमराज बापूसाहेब महाराज हे देखील शूर योद्धे होते.

                  या पुस्तकात १९४० साली झालेल्या एका युद्धाचा विशेष उल्लेख केलेला आहे. कुडाळ तालुक्यामधील सरंबळ येथील सुभेदार गणपतराव परब यांनी इराण विरुद्धच्या युध्दात रॉयल बटालियन मध्ये ५०० जवान घेऊन मोठा पराक्रम केला आणि १९४१ सालच्या गणेश चतुर्थीच्या दिवशी इराणी कमांडरला मारून ते युद्ध जिंकले. त्यावेळी त्यांचा जंगी सत्कारही झाला होता.

                  पेशव्यांचे महापराक्रमी सरदार महादजी शिंदे यांचे सेनापती जीवबादादा बक्षी हे कोकणातील होते. सावंतभोसले व बक्षी यांच्या संबंधांविषयी काही माहिती पुस्तकात आहे. बाजीराव पेशवे, माधवराव पेशवे यांनी प्रासंगिक वादांत केलेली शिष्टाईही आपण या पुस्तकात वाचतो.

                  आपले साम्राज्य सांभाळताना किल्ल्यांचे अस्तित्व व सुरक्षा कशी महत्वाचे ठरते, हे या पुस्तकातील किल्ले निवती, रांगणा, सिंधुदुर्ग, सर्जेकोट, रामगड, सिद्धगड, यशवंतगड, तेरेखोल, देवगड, विजयदुर्ग, महादेवगड, नारायणगड, सोनगड, मनसंतोष गड, हनुमंतगड, मनोहरगड, इत्यादी इतिहासकालीन किल्ल्यांच्या संदर्भात त्यांचा केलेला उल्लेख वाचून समजते.

                  सत्तर वर्षीय व्यासंगी लेखक महादेव झिलू सगम यांनी हे पुस्तक लिहिताना भोसले राजघराण्याचे वंशज, तसेच सावंतवाडी संस्थान संबंधित ज्येष्ठ व्यक्तींची प्रत्यक्ष भेट घेऊन माहिती मिळविली आहे. ऐतेहासिक स्थळ-स्थानांना सुद्धा त्यांनी प्रत्यक्ष भेट दिली आहे. अर्थात् आपल्या पुस्तकाचे लेखन करताना त्यांनी इतिहास संशोधक रामकृष्ण भंडारकर यांनी लिहिलेला ‘दक्षिणेचा इतिहास’, १९११ साली याच नावाचे पहिले पुस्तक लिहिणारे लेखक विठ्ठल पिंगुळकर, ‘मराठ्यांच्या सत्तेचा उत्कर्ष’ या पुस्तकाचे लेखक न्या. महादेव गोविंद रानडे, ‘मराठे व इंग्रज’ या पुस्तकाचे लेखक प्रा. न. चिं. केळकर, त्याचप्रमाणे ‘निबंध माला’ चे लेखक विष्णुशास्त्री चिपळूणकर या दिग्गजांचा उल्लेख पुस्तकात केलेला आहे.

                  युद्ध प्रसंग आणि राजकारण सोडले तर या पुस्तकात सावंतवाडी संस्थानच्या अधिपत्याखाली असलेले प्रशासन, कर वसुली, चाचेगिरी, परकियांचे व्यवहारी धोरण, सांस्कृतिक, धार्मिक, कला आणि अध्यात्मिक वातावरण, देवालये, इत्यादींचा आढावा घेण्यात आला आहे. सावंतवाडी संस्थानात (आता सिंधुदुर्ग जिल्हा) दानोलीचे साटम महाराज, सोहिरोबानाथ आंबिये, वासुदेवानंद सरस्वती टेंबे स्वामी, बालाजी महाराज, मियांसाब, हे आध्यात्मिक संत, तसेच माणगाव, बांदा, दानोली, दाभोली, येथील मठ अधिष्ठाने यांना त्या काळी मोठा मान होता, अशी बहुमोल माहिती लेखकाने सदर पुस्तकात विविध फोटोंसह दिली आहे.

                   संपूर्ण कोकण प्रांत निसर्गसुंदर असल्याने कोकणात भटकंती करणाऱ्या जिज्ञासू व इतिहासप्रेमी पर्यटकांनी या पुस्तकाचे अवश्य वाचन करावे.

              🌼🌼🌼🌼🌼🌼🌼