🌹🌹समाज संवेदना🌹🌹

 

                    शहरातील गरीब आणि कनिष्ठ मध्यमवर्गीय गरजू कुटुंबियांना हक्काचे घर मिळावे म्हणून श्रीमती मृणालताई गोरे , प. बा. सामंत, कमल देसाई, वसंतराव शिराळी, कृष्णनाथ नेवरेकर, नीला फळणीकर आणि श्रीधर नाखरेकर यांसारखे लढवय्ये समाजसेवी नेते एकत्र आले होते. कमाल जमीन धारणा कायदा १९७६(Urben Land Ceiling and Regulation Act) ची प्रभावी अंमलबजावणी होऊन अतिरिक्त ठरणारी जमीन गरजूंना घरासाठी मिळावी म्हणून या धुरिणांनी नागरी निवारा परिषदेची १९८१ मध्ये स्थापना केली.

                    यू. एल.सी. कायद्याची योग्य अंमलबजावणी होत नव्हती. कारण सरकारी यंत्रणा पुरेशा गंभीर नव्हत्या. लबाड बिल्डर लॉबी, विकासक यांचा दबाव यास कारणीभूत होता. कारण त्यांना या जमिनी ‘स्वतःच्या’ विकासासाठी हव्या होत्या. त्यांच्या मते हा कायदा अंमलात राहिला तर जमिनींचे भाव गगनाला भिडतील व लोकांच्या निवासाचा प्रश्न निर्माण होईल ! अशा परिस्थितीत न्याय मिळविण्यासाठी लढा लढणे आवश्यक होते. कारण, हक्काच्या निवाऱ्यासाठी शहरातील उपलब्ध जमीन योग्य सरकारी शुल्क भरून गरजूंना या कायद्याच्या आधारानेच मिळणार होती.

                    १९८१ मध्ये सुरू झालेल्या आमच्या प्रदीर्घ सत्याग्रही लढ्याला १९९२ मध्ये यश लाभले आणि कायदेशीर सोपस्कार पूर्ण होऊन प्रत्यक्ष जमीन ताब्यात मिळाली. मात्र आर्थिक, तांत्रिक आणि आकस्मिक अडचणींशी सातत्याने सामना करावा लागला. त्यानंतर हक्काच्या घराचा ताबा सभासदांना १९९९ मध्ये मिळाला.

                    खूप काही सांगता येईल या चळवळीबद्दल. या संपूर्ण चळवळीचा इतिहास ‘संघर्ष नागरी निवाऱ्याचा’ या पुस्तकात (ग्रंथाली प्रकाशन) शब्दबद्ध केलेला आहे. एक माहितीपट देखील प्रदर्शित झाला आहे.

                    घरांसाठी दिलेल्या याच लढ्याचा एक भाग म्हणून नेते, कार्यकर्ते आणि सभासद यांनी केलेल्या उपोषणाचा मार्ग कसा प्रभावी ठरला, या बद्दल तुम्हाला इथे थोडक्यात सांगत आहे………..

🌹उपोषण घरांसाठी 🌹

                   बेरोजगार असताना नोकरीसाठी केलेल्या सामूहिक आंदोलनात सहभाग घेऊन मिळालेला आयुष्यातला आगळा अनुभव माझ्या गाठीशी होता. हक्काच्या घरासाठी नागरी निवारा परिषदेच्या नेतृत्वाखाली निघालेले मोर्चे आणि आंदोलने यातही मी माझ्या परीने सक्रिय राहिलो, म्हणून अन्यायाविरुद्ध लढण्याची ताकद मिळाली.

                   आमच्या नेत्यांनी सरकारदरबारी लिहिलेला पत्रव्यवहार, वेळोवेळी केलेला पाठपुरावा, तसेच उच्चपदस्थांच्या भेटीगाठी, या प्रयत्नांना सरकारने म्हणावी तशी दाद दिली नाही. अखेरीस महात्मा गांधींनी दिलेल्या सत्याग्रहाची प्रेरणा घेऊन आमच्या धुरंदर नेत्यांनी लक्षवेधी मोर्चे आणि ठिय्या आंदोलने केली. तरीही शासनाकडून ठोस निर्णय होऊन जमीन हाती येत नव्हती. दप्तर दिरंगाई व सत्ताधाऱ्यांचे राजकारण या कारणांमुळे वारंवार अडथळे येत राहिले.

                    मग नागरी निवारा परिषदेने उपोषण करण्याचा निर्णय गांधीजींच्या भव्य पुतळ्याला अभिवादन करून आणि आंदोलनात प्रामाणिक राहण्याची शपथ वाहून जाहीर झाला. १९ फेब्रुवारी १९८७ पासून जेष्ठ नेत्यांचे आमरण उपोषण मंत्रालयाजवळ पक्ष कार्यालयापाशी सुरू झाले. त्यांना साथ देत सभासदांचे ४८ तासांचे साखळी उपोषण सुरू झाले. आमचा गट यात सहभागी होता.

                    काहीही न खाता केलेले आयुष्यातील हे पहिले उपोषण ! बरेच सभासद यात उस्फूर्तपणे सहभागी झाले होते. मात्र दुसऱ्या दिवशी काहींना अशक्तपणा जाणवला. काही सभासदांना उलट्या झाल्या. तरीही मन स्थिर ठेऊन आम्ही ठाम राहिलो. उपोषणातून माघार नाही घेतली. मृणालताई, कमल देसाई, वसंत शिराळी, श्रीधर नाखरेकर, प बा सामंत, सुनील चिटणीस, गंगू काका, इत्यादी दिग्गज नेते आमरण उपोषणात सहभागी होते.

                    नागरी निवारा परिषदेच्या उपोषणाची बातमी दूरदर्शन आणि वर्तमानपत्रातून राज्यभर झळकू लागली. विविध स्तरावरून या आंदोलनाला पाठिंबा मिळू लागला. सज्जन राजकारणी, कायदेतज्ञ, विचारवंत आणि राज्यभरातील नागरिकांचे लक्ष या आंदोलनाकडे वेधले जाऊ लागले. सर्वश्री प्रमोद नवलकर, जॉर्ज फर्नांडिस, रणजीत भानू, आनंद पटवर्धन, तसेच अभिनेत्री व समाजसेविका शबाना आझमी इत्यादींनी उपोषणस्थळाला भेट देऊन सहभागींना पाठिंबा दिला. प्रा. एन. डी. पाटील, रणजीत भानू, सदानंद वर्दे, जगन्नाथ जाधव यांनीही उपोषणस्थळी येऊन सर्वांना शुभेच्छा दिल्या.

                    त्यावेळचे मुख्यमंत्री शंकरराव चव्हाण मात्र ढिम्म होते ! नागरी निवारा परिषदेला जमीन देण्यास त्यांचा ठाम विरोध होता. मग जेष्ठ नेते ना. ग गोरे, जॉर्ज फर्नांडिस, आणि विधानसभेतील विविध आमदार, लोकप्रतिनिधी शासनाला जाब विचारू लागले. ना. ग गोरे यांनी प्रमुख वृत्तपत्रात मोठा लेख लिहिला व स्पष्ट भाषेत मुख्यमंत्र्यांवर टीका करून चूक सुधारण्याचे आवाहन केले.

                    योगायोगाने आमच्या उपोषण काळात तत्कालीन राष्ट्रपती ग्यानी झैलसिंग यांचा मुंबईत दौरा होता. राष्ट्रपती मुंबईमध्ये आलेही होते. जेष्ठ नेत्यांनी शिष्ठमंडळासह त्यांची भेट घेतली. सत्य परिस्थिती त्यांच्या निदर्शनास आणून दिली. पूर्वीच्या मुख्यमंत्र्यांनी जमीन देण्याचा योग्य निर्णय घेऊनदेखील हे मुख्यमंत्री विरोध करत आहेत, हे राष्ट्रपतींना पटवून दिले व या प्रकरणी हस्तक्षेप करण्याची विनंती केली. राष्ट्रपतींना परिस्थितीचे गांभीर्य समजले. त्यांनी तत्काळ शंकरराव चव्हाणांना यावर निर्णय घ्यायला लावला ! तो ऐतिहासिक दिवस होता २५ फेब्रुवारी १९८७. आमच्या आंदोलनाने यशाचा पहिला टप्पा गाठला होता.

                   मात्र नंतर प्रत्येक टप्प्यावर आमच्या चळवळीला आर्थिक, कायदेशीर आणि तांत्रिक अडचणींना सामोरे जावे लागले. नागरी निवारा परिषदेचे खंबीर नेते व जिद्दी सभासद न डगमगता सर्वत्र चिवटपणे झुंजत राहिले. कालांतराने परिषदेच्या सभासदांना हक्काचे घरकुल मिळाले.

                   हक्काच्या घरकुलांसाठी उभारलेली ही चळवळ महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर भारतातील पहिली अशी चळवळ आहे की ज्यात हजारो गरीब, मध्यमवर्गीय गरजू बांधव आपल्या निस्वार्थी नेत्यांच्या छताखाली एकत्र आले, त्यांनी कमाल जमीन धारणा कायद्याचा आधार घेऊन मूठभर जमीन मालकांकडील अतिरिक्त जमीन योग्य मोबदला देऊन शासनामार्फत रीतसर प्राप्त करून घेतली. पदरात पडलेली जमीन खाण माफियांच्या तावडीतून सोडविली. मिळविलेल्या उंचसखल जमिनीवर अपेक्षित पद्धतीची घरे बांधणे शक्य नव्हते, तरीही समाजसेवी आर्किटेक्ट, बांधकाम व्यावसायिक यांच्या सल्ल्याने उपलब्ध जागेमध्ये तांत्रिक कौशल्याने भक्कम घरे बांधण्याचा हा पहिला यशस्वी स्वयंविकास गृह प्रकल्प आहे. आज शंभरहून अधिक इमारती असलेले भव्य निवासी संकुल मुंबई शहरामध्ये गोरेगांव पूर्व उपनगरात उभे राहिले असून त्यात हजारो कुटुंबीय राहत आहेत.

                  नागरी निवारा परिषदेने घरांसाठी दिलेल्या या लढ्याला सहजासहजी यश लाभलेले नाही. आमच्या नेत्यांनी त्यासाठी योग्य आणि सनदशीर मार्गाने शासनाकडे अथकपणे पाठपुरावा केला, सर्व सत्याग्रही मार्गही अवलंबले. त्यांचे परिश्रम व सभासदांनी विश्वासाने त्यांना दिलेली सक्रिय साथ यांमुळे सर्वसामान्यांना अशक्य वाटणारे हक्काचे घरकुल लाभलेले आहे, याचे विस्मरण आम्हाला होणार नाही.

                  या समाजसेवी नेत्यांचा मी सदैव ऋणी आहे………

                                     🌼🌼🌼🌼🌼🌼