💐💐मनातलं जनांत💐💐

आमच्या मुंबईतील लोकल प्रवासात सेंट्रल रेल्वे आणि वेस्टर्न रेल्वे अशा दोन मुख्य रेल्वे लाईन्स आहेत. हार्बर व ट्रान्सहार्बर लाईन्स आणखी वेगळ्या. या सर्वच मार्गावर सध्याची कोविड-१९ महामारी परिस्थिती निर्माण झाल्यानंतरचे निर्बंध सोडले, तर नेहेमी भरगच्च प्रवाशांची ने आण करणारी असूनही, ही लोकल रेल्वे सेवा सर्व नगर वासीयांना अत्यंत सोयीची ठरली आहे.

आता एसी लोकल्स आल्यात, पण त्यात प्रवाशी असतात हाताच्या बोटावर मोजण्या इतके ! कारण, फर्स्ट क्लास प्रवाशांना एसी लोकल नको झालीय तीच्या अवास्तव भाड्यामुळे. सेकंड क्लास मात्र सर्वांसाठीच सोयीचा ठरतो व परवडतो देखील.

ओझेवाहक मजुर बांधवांना लोकलच्या हमाल डब्ब्यातून प्रवास करायचा असतो. गर्दीच्या वेळी या डब्यात गोंधळ असतो. बसायला धड जागा मिळत नाही की पंख्याची नीट सोय नसते. अस्वच्छ असणारे मजूर प्रवाशी, आडवे तिडवे ठेवलेले त्यांचे सामानसुमान, या सर्व कारणांमुळे हमाल डब्ब्यातून प्रवास करायला सेकंड क्लासचे प्रवाशी राजी नसतात.

मात्र याच हमाल डब्ब्यामधून मी खूप वेळा प्रवास करण्याचा आनंद घेतलाय !

त्याविषयीच तुम्हाला अधिक सांगतोय………..

*हमाल डब्बा……..

लोकलमधून प्रवास करताना खरी माणुसकी कोठे आढळते, असे मला विचारलेत तर मी लगेच उत्तर देईन, की लोकलच्या हमाल डब्ब्यात ही माणुसकी पाहायला मिळते !

अवझड टोपली, जेवणाच्या डब्यांचे लाकडी लांब खोके, दुधाचे कॅन्स, भाजी-फळांच्या करंड्या किंवा पोती, मासळीच्या टोपल्या, असे कितीतरी प्रकारचे सामान डोक्यावर किंवा खांद्यावर घेऊन या डब्यातून दररोज हक्काने प्रवास करणारा हा हमाल-मजुरवर्ग मेहेनती आहे.

आपले ओझे घेऊन ते लोकलची वाट पाहात असतात. लोकल आली की ठरलेल्या डब्ब्यामध्ये बेधडक शिरून, आपले सामान ते आत आणतात. गर्दी असली तरी ते सामानाला व्यवस्थित जागा करून घेतात.

हा वर्ग निरक्षर असला तरी हजरजबाबी असतो. मला ऑफीसात जाताना आणि परतताना लोकलच्या भरगच्च डब्यात शिरण्यापेक्षा हा डब्बा सोयीचा वाटला आणि मी त्या डब्याचा रोजचा प्रवासी झालो !

या सिंगल हमाल डब्यात आतील दोन्ही बाजूला सामान ठेवायला मोठे रॅकस असतात. हात धरायला डोक्यापाशी असलेली लोंबकळणारी दांडी थोडी उंच जागी बसविलेली असते, जेणेकरून डोक्यावरील सामान अडकू नये. या डब्यात गर्दीच्या वेळी शिरता उतरताना सुलभ व्हावे म्हणून मध्ये उभी दांडीही नसते.

या डब्ब्यात गर्दीच्या वेळेत प्रवास करण्यावर रेल्वेने काही निर्बंध घातलेले असले, तरी हा डब्बा सामान आणि माणसांच्या गर्दीने नेहेमी फुललेला असतो.

या डब्यात कधी कोणी अपंग, असहाय्य किंवा पेशंट प्रवाशी शिरला किंवा अवचित कुणी महिला प्रवाशी शिरली, की त्यांना आग्रह करून बसायला जागा दिली जाते, हीच असते हमाल डब्ब्यातली माणुसकी !

याच्या उलट स्थिती इतर (सेकंड किंवा फर्स्ट क्लास) डब्ब्यात पाहायला मिळते. टिपटॉप ड्रेस केलेली पांढरपेशी प्रवाशी मंडळी थकलेल्या शरीराने उभ्या राहिलेल्या सिनिअर्सकडे साधे बघणेही टाळतात, मग त्यांना बसायला स्वतःची जागा कशी बरे देणार ?

हमाल डब्ब्यात आणखी एक दृश्य बघायला मिळते. कितीही गर्दी असली तरी बरेच हौशी हमाल ग्रुप करून त्यांना पाठ झालेली जुनीनवी भजने किंवा हिंदी/भोजपुरी भाषेतली गाणी मोठ्या आवाजात चकवा-छोटा ढोल व टाळांच्या साथीने गाऊन सगळ्यांना ऐकवतात. तो आवाज कर्कश किंवा गोंधळाचा असला, तरी कोणी तक्रारी नाही करत, उलट त्यांना उस्फुर्तपणे कोरस मिळतो !

हाच हमाल डब्बा कधीकधी भांडण-वादावादीचा अनुभव देखील देऊन जातो बरे !

माझ्या आठवणीतले दोन प्रसंग तुम्हाला सांगतो-

एकदा भांडुप(सेन्ट्रल रेल्वे) स्टेशनवर हमाल डब्ब्यात मी कसाबसा चढलो व उभा राहिलो होतो. हात धरायला जवळ दांडी नव्हती म्हणून सामानाच्या रॅक्सची एक पट्टी मी पकडली, तेव्हा मला थोडे नीट उभे राहाता आले. पण त्या रॅकवर मांडी घालून बसलेला एक प्रवाशी खवळला ! मी पकडलेल्या रॅकच्या पट्टीतील माझी बोटे त्याच्या मांडीला लागत होती व त्याचा त्याला त्रास होत होता ! मला हात धरायला वर दुसरी जागा मिळेना. मी बोटे न सोडता ती थोडी वळवून पट्टी पकडून ठेवली. त्याला समजावण्याचे प्रयत्नही केले. पण माझे म्हणणे न ऐकता त्या तिरसटाने माझा हातच तिथून काढला ! वर घाण शिवी घातली. मी बाजूच्या प्रवाशाला हात धरून कसाबसा उभा राह्यलो. राग येऊन काही उपयोग होणार नव्हता. बाजूच्या सहप्रवाशांनीही त्याचा अविर्भाव पाहून मला शांत केले व मला गप्प राहायला सुचवीले. मी संयम ठेऊन गप्प राहिलो.

माझ्यावर असा भांडणाचा प्रसंग नंतर कधी आला नाही. फक्त एकदा एक विचित्र घटना घडली-

हार्बर लोकलने मी एका मित्रासह हमाल डब्ब्यात बसून प्रवास करीत होतो. डब्यात विशेष गर्दी नव्हती. आम्ही दोघे खालच्या सीटवर बसलो होतो, माझ्या बाजूला एक धोतर घातलेला वयस्कर ग्रामीण माणूस आणि नऊवारी साडी नेसलेली त्याची तरुण सून (किंवा) मुलगी बसली होती. नवीन कापडांचे पांढरे शुभ्र बोचके(बस्ता) त्यांनी वरच्या रॅकवर ठेवले होते. तेथे बावळट चेहेऱ्याचा किरकोळ शरीरयष्टीचा मध्यम वयाचा पोरगा बसला होता. आम्ही गप्पा मारत त्याच्याकडे एकदा पाहिले. त्यानेही एक नजर आमच्याकडे मारली आणि पुन्हा बावळट चेहेरा करीत कोठेतरी पाहू लागला.

पुढे येणारे व्हिटी(आताचे सीएसएमटी) हे शेवटचे स्टेशन होते. त्यापूर्वी मस्जिद बंदर आले, तेथे लोकल क्षणभर थांबली. आता तो बावळट चेहेऱ्याचा तरुण उठला व त्याने बाजूला ठेवलेले नवीन कपड्यांचे बोचके हाती घेऊन खाली उडी मारीत स्टेशनवर उतरून त्याने जोरात पळायला सुरुवात केली !

हमाल डब्ब्यातले सगळे प्रवाशी चक्रावून पाहू लागले. आमच्या बाजूचा म्हातारा गृहस्थ गळून गेला असावा !

इथे माझ्या सारख्याने काय करायला हवे होते ? आम्ही दोघेही हा प्रकार पाहून चक्रावलोच होतो. दोघेही लगेच उठलो व त्या चोराच्या मागे प्लॅटफॉर्मवर धावू लागलो. सगळे प्रवाशी आमची दौड पाहात असताना ती लोकल पुढे निघून गेली होती !

चोरट्याच्या लक्षात आले की त्याचा पाठलाग सुरू झालाय. मग त्याने शिताफीने रुळावर उडी घेतली. तो पलीकडच्या बाजूस धावत गेला आणि त्या प्लॅटफॉर्मवर चढला. त्यानंतर एक लोकल धडाडत निघून गेली. ती लोकल गेल्यावर आम्ही समोर पाहिले तर चोर तिथून पसार झाला होता ! मग हळहळत आम्ही माघारी फिरलो.

आमची लोकलही गेली. ते प्रवासीही गेले आणि चोरदेखील !

हे दोन अपवादाचे प्रसंग सोडले, तर लोकलचा हमाल डब्बा मला आजही जवळचा वाटतो अन मी त्यातून कधी कधी प्रवास करण्याचा आनंद अनुभवतो !